|
تنوع، اندازه و
پيچيدگي آزمايشگاههاي علمي، تعميم اصول بهداشتي و ايمني را در كار آزمايشگاهي با
مانع مواجه ميكند. بايد دانست كه كاركنان آزمايشگاه در مرحله اول به دليل آموزش
تخصصي، دانش و مهارتي كه در كار خود دارند، استخدام ميشوند ونه به خاطر دارا بودن
شرايط لازم در ارتباط با امور بهداشتي يا ايمني، مادام كه كار آزمايشگاهي به طور
دقيق يا تسهيلات ساخت ادغام نشده است. ميزان مقررات و پايش اجرا شده در سطحي
پايينتر از آنچه براي عمليات توليد انجام ميگيرد قرار دارد. به علاوه احساسي
وجود دارد ـ همان طور كه از طرف خود جامعه دانشگاهي نيز مورد تأييد است ـ كه نبايد
در آزادي عمل دانشگاهي دخالت شود، حتي اگر اين آزادي عمل داراي نتايج جدي نيز باشد.
البته اين آزادي عمل از لحاظ فرمولبندي و بيان افكار علمي صحيح است، ولي دستكاري
مواد در آزمايشگاه ممكن است سمي، خورنده، قابل اشتعال يا قابل انفجار باشند نياز به
پايش دارد و كاركنان آزمايشگاه علمي بايد اين پايش را در ازاي مزاياي يك موسسه علمي
خوب سازمان يافته بپذيرند.
مسايل ايمني و
بهداشتي مربوط به كار آزمايشگاهي توسط سازمانهاي بسياري مورد تجديد نظر قرار گرفته
و خلاصهاي از تسهيلاتي كه سبب ايمني بيشتر عمليات ميود، چاپ شده است و نياز به
كاربرد و اقبال بيشتر از بهداشت صنعتي در آزمايشگاهها يادآوري شده است. با وجود
اين، مسأله اساسي اين است كه كاركنان آزمايشگاه مسايل ايمني و بهداشت را به طور
محدود مورد توجه قرار ميدهند. چند موسسه دانشگاهي كوششهايي در جهت ادغام دانش
عملي مربوط به مواد و فرآيندهاي خطرناك را در آموزشهاي رسمي خود انجام دادهاند،
تا مطمئن گردند كه كاركنان آموزش ديده قادر به تشخيص و پيشگيري از تماسهاي زياد
خواهند بود. به علاوه آزمايشگاههاي پژوهشي در موسسات دانشگاهي، دولتي و صنعتي
اغلب در مرزهاي شناخت علم و خطرها هر دو قرار دارند. به همين دليل، كاركنان
آزمايشگاه غالباً اولين افرادي هستند كه در معرض خطرهاي فيزيكي و شيميايي جديد
ميباشند و اگر پايش موثر، نظارت و مراقبتهاي پزشكي مداوم در طراحي اعمال
آزمايشگاهي در نظر گرفته نشود، ممكن است از ضايعات غير منتظره رنج ببرند.
عمليات
آزمايشگاهي
ارائه جزييات
كامل از عمليات گوناگون و متنوع كاركنان آزمايشگاه كه در آزمايشگاههاي مختلف
تحقيقاتي، تجزيهاي آزمايشي و فرآيند پايش انجام ميگيرد مقدور نميباشد. هدف اين
مقاله اين است كه، خاطر نشان سازد، مواد سمي، خورنده، قابل اشتعال و انفجار در
دستگاههاي شيشهاي شكننده دستكاري ميشوند، پرتوهاي يونساز و ساير تشعشات مورد
بررسي و استفاده قرار ميگيرند، دستگاههاي برقي با ولتاژ كشنده، سوار، آزمايش و به
كار برده ميشود، وبافتهاي بيمار و حيوانات مريض ممكن است مورد معاينه، آزمايش و
بررسي قرار گيرند.
مخاطرات هميشه
براي كاركنان آشكار نيست. غفلت درباره تدابير ايمني و بهداشتي ميتواند نتايج جدي
در بر داشته باشد.
تدابير ايمني و
بهداشتي
يك سياست ايمني
وقتي موفق خواهد بود كه ترتيب ايجاد، ادامه و اجراي آن توسط يك مدير مسئول و داراي
قدرت كافي مورد حمايت قرار گيرد و مسئوليت او از مرحله طراحي آزمايشگاه و نصب وسايل
شروع شود.
تسهيلات
بهداشتي
اگر آزمايشگاه
براي كارهاي آسيبشناسي، شيميايي يا بيولوژيكي مورد استفاده قرار ميگير، تدارك
برخي اصول ايمني حتماً ضرورت اساسي طراحي و نگهداري تهويه مناسب است كه شامل سرپوش
براي دود شيميايي، تعبيه دودكشها يا پنجرههاي قابدار و سرعت مناسب جريان هوا در
مدخلها ميشود. دودكشها بايد به اندازه كافي بزرگ باشد و بالاي ميز كار را
بپوشاند و عمليات خطرناك روي ميز بدون سرپوش انحام نشود و امكان انتقال آنها نيز
به محل دور وجود نداشته باشد و نظارت دائمي برقرار باشد. اين آزمايشگاهها بايد
داراي گاز، برق، آب و در برخي شرايط مجهز به هواي تحت فشار باشند.
در طرح
آزمايشگاهها، حفاظت در برابر آتشسوزي ناشي از مواد شيميايي خطرناك بايد در نظر
گرفته شود. اگر از مايعات قابل اشتعال به مقادير زياد استفاده ميشود، حتماً بايد
براي كاهش خطر آتشسوزي اقدامات جدي به عمل آيد.
از به كارگيري
شعلههاي گاز براي گرمايش تا حد امكان بايد خودداري شود و در جايي كه خطر اشتعال
بخارهاي مايعات فرار وجود دارد بايد از وسايل برقي و بخار استفاده شود. در صورت
لزوم بايد از سيني و پايههايي براي جلوگيري از پخش مايعات قابل اشتعال به طور
اتفاقي و جاري شدن آنها از محل ايمن به محلي كه احتمال آتشسوزي وجود دارد،
استفاده شود. دستگاههاي خاموشكنند آتش بايد از موادي كه مورد استفاده قرار
ميگيرد متناسب باشد.
هنگام كار با
مواد ناپايدار قابل انفجار لازم است سپرهاي ايمني مناسب براي حافظت اط خطرهاي
احتمالي طراحي شود.
حداقل دو در
خزوج اضطراري بايد وجود داشته باشد و فاصله آنها از يكديگر كافي باشد. در
آزمايشگاههاي بزرگ و جاهايي كه با خطر آتشسوزي زياد همراه است، بايد تعداد
خروجيها متناسب با محل كار باشد.
در نظر گرفتن
محلي مناسب براي انبار مواد خطرناك لازم است، اين انبار بايد در دسترس بوده و مقدار
مواد مورد مصرف در قسمت عملياتي آزمايشگاه در حداقل نگهداري شود. انبار بايد طوري
طراحي شود كه خطر نگهداري مقدار قابل توجهي از مواد خطرناك به حداقل برسد. براي
مثال، براي جداكردن مواد اكسيدكننده از مواد قابل اشتعال و عدم اختلاط اسيدها و
سيانيدها و سولفايدها با هم دقت زياد شود. واكنشهاي خطرناك زيادي به علت اختلاط
اتفاقي به وجود آمده و ثبت شده است. استوانههاي گاز تحت فشار يا بطريها بايد به
دقت پايش شوند و سوختها از اكسيژن يا ساير مواد اكسيدكننده يا خورنده جدا نگهداري
شوند.
خود آزمايشگاه
و انبارهاي آن بايد طوري طراحي شوند كه از شلوغي ميزها، طبقهها و دودكشها و فضاي
كف آزمايشگاه پرهيز شود.
بطريها و
بشكهها، قوطيها و ساير ظروف حاوي مواد شيميايي، نمونههاي بيولوژيكي و غيره بايد
داراي برچسب واضح باشند و توجه شود كه برچسبها قبل از خراب و يا مخدوش شدن تجديد
شوند. روشهاي ايمني بايد براي دفع مواد شيميايي زايد خطرناك و مواد ديگر تدارك
شوند.
وسايل كمكهاي
اوليه براي بريدگيها، خراشها و سوختگيها بايد فراهم باشد و اگر مقادير زيادي
موادر خورنده و زيانآور دستكاري ميشود، تعبيه دوشهاي ايمني يا ساير وسايل
شستوشو توصيه ميشود. در بعضي موارد در آزمايشگاههاي بيولوژيكي و آسيبشناسي وجود
پادتنها و مواد ضد عفوني كننده و غيره ضرور است. ممكن است بر حسب ماهيت كار تدارك
دستگاه به هوشآوري و افرادي كه قادر به انجام كمكهاي اوليه باشند، ضرورت يابد.
نصب دستگاه حفاظت از دستگاه تنفس مجهز به هواي فشرده يا اكسيژن نزديك به در ورودي
جهت استفاده در مواقع اضطراري نيز ضروري است. استفاده از ماسك كانسيتر فيلتردار، در
مواقع اضطراري بايد خودداري يا منع شود.
آزمايشگاههاي
فيزيك داراي مخاطرات مختلفي هستند. بسياري از فيزيكدانان درباره مواد راديواكتيو
تحقيق ميكنند ولي آنها را به كار ميبرند. كساني كه مسئول پايش و مديريت اين نوع
كارها هستند، مسئوليت ويژهاي براي ايمني كاركنان خود دارند و بايد از بهترين وسايل
ابداع شده و موثر براي حفاظت كاركنان در برابر پرتوها استفاده گردد. دانشمندان بايد
مجهز به جعبههاي دستكش و وسايل دستكاري باشند و مورد مراقبت و بررسي غربالي قرار
گيرند. افرادي كه با ماشينهاي اشعه ايكس كار ميكنند، بايد به وسيله قفلهاي داخلي
محافظت شوند، تا اطمينان حاصل شود كه قبل از دور شدن تمام افراد از منطقه خطر ماشين
اشعه ايكس نتواند به كار افتد.
روش اكيد و
مشابهي نيز براي ايمني لولههاي ليزر لازم است، رعايت گردد و اطمينان حاصل شود
كارگران و به خصوص قسمت آسيبپذير بدن آنها (مثل چشمها) در مسير پرتو يا شكستهاي
آن قرار نگيرد.
تدابير
پيشگيرانهاي توصيه شده، فقط احتياط اساسي هستند كه بايد در هر آزمايشگاهي رعايت
شود. در صورت انجام كارهاي تخصصي، احتياطهاي خاصي ممكن است از نظر طراحي و نصب
دستگاهها ضرورت يابد.
به علت تنوع و
پيچيدگي عمليات و وسايل و شايد به علت سرگرم بودن دانشمندان بيشتر به تحقيقات خود
تا خطرهاي موجود در عمليات بسيار پيشرفته، بعضي خطرهاي بارز ممكن است ناديده گرفته
شود. براي مثال، دانشمنداني كه مشغول كار تحقيقاتي هستند، ممكن است، از خطر برق
دستگاههاي مورد آزمايش خود غافل باشند و در نتيجه حوادث جدي الكتريكي اتفاق افتد،
در حالي كه تحت همان شرايط به آساني ميتوان از اين قبيل اتفاقات پيشگيري كرد. اصول
اتصال برق به زمين بايد كاملاً تفهيم و معتقدانه در آزمايشگاهها پيگيري شود، مگر
اينكه از وسايل ديگري در صورت اشتباه براي جلوگيري از برقگرفتگي استفاده شود. چون
برخي از دستگاههاي برقي نياز به جعبه «داغ» يا «سيم زميني شناور» دارند ميتوان
خطر را براي كاركنان به وسيله تجزيه كامل مدار و اتخاذ تدابير حفاظتي از جمله
جداسازي ترانسفورمرها و رلهها به حداقل رسانيد.
حفاظت فردي
كاركنان
آزمايشگاهها به طور سنتي به نحوه مقابله با خطرهاي مواد مضري كه با آن سروكار دارند
آشنايي دارند، ولي دامنه حفاظت معمولاً محدود و در حد آستانه از يك روپوش
آزمايشگاهي براي حفاظت از البسه معمولي در برابر مواد خورنده است. به هر حال، براي
تضمين ايمني كار با مواد خطرناك، آزمايشگاهها بايد به وسايل حفاظت فردي كامل، شامل
لباس كار، حفاظ چشم، صورت، دست و بازو و دستگاه حفاظت از دستگاه تنفس مجهز باشند.
اهميت بهداشت فردي بايد مورد تأييد قرار گيرد و توجه شود كه ريش و سبيل و موي بلند
و بلند شدن ريش در طرفين صورت ميزان خطر آلودگي را در آزمايشگاههاي بيولوژيكي يا
در صورت استفاده از وسايل حفاظتي فرسوده افزايش ميدهند.
آموزش ايمني
قبلاً بر
مسئوليت مديريت تأكيد ميشد، اما در كار آزمايشگاهي بيشتر از ساير رشتههاي كار
عمومي بايد روي حس مسئوليت فردي تأكيد شود. كار در آزمايشگاه تحقيقاتي ممكن است از
چنان پيشرفتي برخوددار باشد كه فقط يك دانشمند ارشد از خطرهاي مربوط به آن آگاه
باشد. يك مدير يا مسئول ايمني ممكن است به قدر كافي با واكنشهاي يا دستگاهها آشنا
نبوده و قادر به ارزيابي خطرها نباشد، ولي به خاطر حفظ سلامت خود و ديگران، اين فرد
مسئول بايد خطرها را مشخص كند و تدابير احتياطي را براي كاهش آنها انجام دهد.
دانشمندان پايينتر و وردستها ي آنها نيز وظيفه دارند كه اين احتياطهاي لازم را
رعايت كنند و توجه را به خطرهاي غيرمنتظره كه در جريان كار آشكار ميشود، جلب
نمايند. |
